22 Mart 1922′de İtilaf Devletleri’nin dışişleri bakanları, TBMM Hükümeti ve Yunanistan’a ateşkes teklifinde bulundular. İtilaf Devletleri’nin teklifine göre;

İki taraf kuvvetleri arasında 10 km’lik bir alan boş bırakılacaktı. Askeri birlikler, asker ve cephane ile takviye edilmiyecekti. Birliklerin konumunda değişiklik yapılmıyacaktı. Aske­ri birlikler ve gereçler yer değiştirmeyecekti. İtilaf Devletle­rine ait komisyon, her iki tarafın ordu birliklerini kontrol ve teftiş edebilecekti. Birliklerin yerlerini değiştirecek olan taraf, 15 gün önceden komisyona bilgi verecekti.

TBMM Hükümeti, ateşkes teklifine cevap vermeden İtilaf Devletleri, 26 Mart 1922′de barış antlaşmasının esaslarını kapsayan bir teklifte bulundular. Bu teklifin ana hatları:

1. Türkiye ile Yunanistan’daki azınlık haklarının korun­ması amacıyla konulacak kuralların uygulanmasına, Milletler Cemiyetinin de katılması.
2. Doğu Anadolu’da bir Ermeni yurdunun kurulması, bu olayın gerçekleşmesine de Milletler Cemiyetinin katılması
3. Boğazların serbestliğinin sağlanması için boğazlar böl­gesinde askersiz bir bölgenin oluşturulması.
4. Kırklareli, Babaeski ve Edirne’nin, Yunanistan’a; Tekirdağ’ın Türkiye’ye bırakılması,
5. İzmir’deki Rumlar ile Edirne’deki Türklerin, bu şehir­lerin yönetimine adaletli bir şekilde katılmasını sağlamak için uygun bir yönetimin belirlenmesi.
6. Barışın imzalanmasından sonra İtilaf Devletlerinin İs­tanbul’u boşaltması.
7. Sevr Antlaşması ile 50.000 kişi olarak belirlenen Türk silahlı kuvvetlerinin 85.000′e çıkarılması ve bunların ücretli askerler olması.
8. İktisadi alanlardaki ayrıcalık haklarında (kapitülasyon­larda) değişiklik yapılmak üzere bir komisyon kurulması.
9. Maliye komisyonunun (Duyunu Umumiye) kaldırıla­rak, genel borçların ve savaş tazminatının ödenmesini sağla­mak için Türk egemenliği ile bağdaşabilecek bir yönetimin sağlanması.

TBMM’nin İtilaf Devletleri’ne Verdigi Cevap

TBMM Hükümeti, 5 Nisan 1922′de İtilaf Devletlerine verdiği cevapta: Ateşkes teklifini ilke olarak kabul ettiğini; ancak bağımsızlık anlayışına ters düşen Türk ordusunun İtilaf Devletlerine ait bir komisyon tarafından denetlenmesinin

kabul edilemez olduğunu; Anadolu boşaltılmadan bir barış antlaşmasının yapılamıyacağını; ateşkes ile birlikte boşaltma işine başlanmasını; dört ay içinde boşaltma işinin sonuçlandı­rılmasını; tekliflerimizin kabul edilmesi halinde barış konfe­ransı için üç hafta içinde delegelerimizi kararlaştırılacak olan şehre gönderebileceğimiz belirtildi.

İtilaf Devletleri, 15 Nisan 1922′de teklifimizi kabul etme­diklerini bildirdiler. TBMM Hükümeti, 22 Nisan’da ateşkes antlaşması üzerinde anlaşmaya varılmasa bile barış görüşme­lerine vakit geçirmeden başlanmasını teklif etti. Ancak karşı­lıklı görüşmelerden bir sonuç alınamadı.

İngilizler, görüşmelerden bir sonuç alaamamasına rağ­men durumdan memnundu. Aradan geçen zaman içinde Yu­nan ordusuna, toparlanması için gereken zaman kazandırıl­mıştı.

Fransız başbakanı, Türklerle barış yapmak için Franklin Bouillon’u Ankara’ya gönderdi. 13 Haziran 1921′de görüşmeler başladı. Franklin Bouillon, imza yetkisinin olmadığını beyan ederek görüşmelerden çekildi. Görüşmelere ara verilmesinin gerçek sebebi ise, Fransızların Yunan taarruzunun sonucunu beklemesiydi. Savaş masrafları, Fransa için büyük bir külfet haline gelmişti. Ayrıca Fransız kamuoyu savaşlara karşıydı. Bu yüzden Fransa, Anadolu macerasına son vermek istiyordu. Sakarya Zaferi’nin kazanılması üzerine Franklin Bouillon, tekrar Ankara’ya geldi. Görüşmelere zaman zaman Mustafa Kemal Paşa’da katıldı.

Görüşmelerde Misakı Milli ile belirlenen sınırlar üzerinde ısrarla duruldu. Fransa kapitülasyonların devam etmesini istiyordu. Uzun görüşmelerden sonra 20 Ekim 1921′de Dışişleri Vekili Yusuf Kemal bey ile Fransız temsilcisi Franklin Bouillon arasında Ankara Antlaşması imzalandı.

Antlaşmaya göre;

1. Taraflar arasındaki savaşlara son verilecekti.
2. Savaş esirleri ve tutuklular, karşılıklı olarak serbest bırakılacaktı.
3. Antlaşmanın imzalanmasından sonraki iki ay içinde Fransız kuvvetleri, kabul edilen sınırların güneyine çekilecekti.
4. İşgal edilen bölgelerin boşaltılması, iki tarafın temsilcilerinden oluşacak bir komisyon tarafından düzenlenecekti.
5. Boşaltılan yerlerde, genel bir af ilan edilecekti.
6. TBMM Hükümeti, Misakı Milli’de yer alan esaslara göre, azınlık haklarına saygılı olacaktı.
7. İskenderun Bölgesi’nde (Hatay) özel bir yönetim kurulacaktı. Burada yaşayan Türklere kültürlerinin gelişmesi için kolaylık gösterilecekti. Türk dili resmi dil olacaktı.
8. Suriye topraklarında kalan Caber’deki Süleyman Şah Türbesi ve çevresi, Türk toprakları sayılacaktı. Burada Türk muhafızları ve bayrağı bulunacaktı.
9. TBMM Hükümeti, demiryollarının işletme imtiyazını Fransız şirketlerine tanıyacaktı.

Mustafa Kemal ve İsmet Paşa, Ankara Antlaşması görüşmeleri için gelen Fransız Bakan Franklin Bouillon ve Bnb. Sarou ile

Ankara Antlaşması’na göre, İskenderun Bölgesi, Hatay’ın, sınırlarımızın dışında kalması, Misakı Milli esaslarına aykın düşüyordu. Buna karşılık antlaşma, TBMM Hükümetine meşruiyet kazandırmış, Güneydoğu Anadolu’daki işgalleri sona erdirmiştir. Misakı Milli’nin İtilaf Devletleri üyesi olan bir ülke tarafından tanınması, Sevr Antlaşmasını geçersiz bir belge haline getirdi.

Fransa’nın TBMM Hükümeti ile antlaşma imzalaması, İngiltere’nin yalnız kalmasına; İngiltere ile Fransa’nın arasının açılmasına sebep oldu.

Sovyetler Birliği ile Moskova Antlaşması imzalanmıştı. Ancak sınır komşumuz olan Gürcistan, Ermenistan ve Azerbaycan ile ufak tefek sorunlar yaşanıyordu. Sakarya Zaferi’nin kazanılmasından sonra Sovyetler Birligi’nin aracılığıyla TBMM Hükümeti ile Kafkas cumhuriyetleri (Gürcistan, Ermenistan, Azerbaycan) arasında 26 Eylül 1921′de görüşmeler başladı. TBMM Hükümetini Doğu Cephesi Komutanı Kazım Karabekir temsil etti. Görüşmelerin tamamlanması üzerine, Kars Antlaşması imzalandı (13 Ekim 1921). Antlaşmaya göre;

1. Taraflardan birine zorla kabul ettirilmek istenen bir barış antlaşmasının tanınmaması konusunda taraflar müttefiktir.
2. Ermenistan, Gürcistan ve Azerbaycan, TBMM’nin tanımadığı milletlerarası bir antlaşmayı tanımıyacaktır. Aynı şekilde TBMM’de Gürcistan, Ermenistan ve Azerbaycan hükümetlerinin tanımadığı antlaşmaları tanımıyacaktır.
3. Kapitülasyonlar kabul edilemez.
4. Batum, Gürcistan’a bırakılacaktı. Türkiye, Batum Limanı’ndan yararlanabilecekti. Bunun sağlanması için iki tarafın temsilcilerinden oluşan bir komisyon kurulacaktı.
5. Antlaşmanın imzalanmasından sonraki üç ay içinde taraflar arasında konsolosluk mukaveleleri yapılacaktı.

Kars Antlaşması ile Türkiye, Gürcistan, Ermenistan ve Azerbaycan arasındaki bugünkü sınırlarımız belirlendi.

Sovyetler Birliği’ne bağlı Ukrayna Cumhuriyeti ile 20 Ocak 1922′de dostluk ve işbirliği antlaşması imzalandı.

Gümrü Anlaşması görüşmeleri 26 Kasım 1920′de başlamıştır. Anlaşma TBMM Hükümeti ile Ermeniler arasında 2 Aralık 1920′de imzalanmıştır. Bu anlaşma Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin imzaladığı ilk belge olma özelliği de taşımaktadır. 

Anlaşma ile Ermeniler işgal ettikleri yerlerden çekildiler. Doğu Anadolu’daki emellerinden vaz geçen Ermeniler aynı zamanda Misakı Millyi tanımış oldular. 

Doğu Anadolu’daki güvenliğin sağlanması ve Doğu cephesinin kapanması ile buradaki birlikler ve silahlar batı cephesine kaydırıldı. Aynı zamanda Ermenilerden ele geçen tüfek, makinalı tüfek ve toplar da Batı cephesine gönderildi.

Ermeniler ile savaşın bitmesinden sonra Gürcüler ile görüşmeler başladı. Gürcistan Ardahan, Batum ve Artvin’den çekilmeyi kabul ettiler. Gürcülerin çekildikleri yerlere anlaşmadan 10 gün sonra Türk kuvetleri girdi.